Links

Geschiedenis

Gegevens

Categorie: Achtergronden

Gepubliceerd op vrijdag 29 juli 2011 08:25

Ikonen; een beknopte geschiedenis

Over de geschiedenis van ikonen is al veel geschreven. Ik wil me hier dan ook beperken tot het schetsen van hoofdlijnen. Voor meer uitgebreide informatie kunt u kijken bij de geraadpleegde literatuur en bij de links.

De eerste christenen
Al in de klassieke oudheid genoten beelden van goden en helden een zekere verering. De eerste christenen beschouwden dit als heidens en vermeden daarom aanvankelijk het maken ervan.

Het christendom is vooral een geloof dat geuit wordt in woord en schrift. Daarbij spelen symbolen een rol, zoals afbeeldingen van vissen, druivenranken, palmtakken en vogels. De ingewijden van het, aanvankelijk verboden, nieuwe geloof wisten precies wat de betekenis van dergelijke symbolen was.



In de 2e eeuw verschijnen de eerste christelijke beelden in de onderaardse begraafplaatsen, de catacomben, in Rome.

Op wanden en plafonds van de onderaardse grafkamers, en ook op sarcofagen, worden schilderingen aangebracht die verband houden met de hoop op verlossing, op een leven na de dood. ‘Jonas in de walvis’, ‘Lazarus’ en ‘Daniël in de leeuwenkuil’ worden veelvuldig afgebeeld, evenals Christus als de ‘Goede Herder’.



Geleidelijk aan worden ook steeds meer van oorsprong heidense symbolen in de christelijke beeldtaal overgenomen, tot groot ongenoegen van het kerkelijk gezag. Dit leidt bij het concilie van Evira in 306 tot een verbod op het vervaardigen en vereren of aanbidden van beelden.



Keizer Constantijn
In 313 geeft keizer Constantijn de christenen godsdienstvrijheid, wat tot een grote opleving van de christelijke kunst leidt. Het vereren van relieken en het maken van pelgrimstochten raken in zwang. En in navolging van de keizerlijke cultus worden kerken gebouwd in de vorm van de keizerlijke basilica, met in de de apsis schilderingen en ikonen van Christus, in navolging van afbeeldingen van de keizer. Zoals de keizer door zijn beeltenis in de basilica werd vertegenwoordigd, was Christus in de kerken aanwezig door zijn afbeelding. De kledij van de keizer, de purperen mantel, wordt een teken van de goddelijke waardigheid van Christus. Verder worden  de kerken versierd met afbeeldingen van engelen en van Maria, de moeder van Christus.

Keizer Constantijn verplaatst de hoofdstad van zijn rijk, Rome, naar het meer centraal gelegen Byzantium, dat voortaan ‘Constantinopel’ wordt genoemd. Constantijn roept in 325 het concilie van Nicea bijeen. Daarbij wordt de eerste geloofsbelijdenis vastgesteld en de wezenseenheid van de Zoon met de Vader.



Tijdens de regering van keizer Theodosius I (379-395) wordt het christendom staatsgodsdienst.
Bij het concilie van Constantinopel in 381 wordt de Drieëenheid van Vader, Zoon én Heilige Geest gedefinieerd, hetgeen veel invloed op de thematiek van de ikonenschilders heeft gehad.



In 395, na de dood van keizer Theodosius, wordt het grote Romeinse rijk in tweeën gesplitst, een Oost-Romeins deel met Constantinopel als hoofdstad, en een West-Romeins deel met Rome als hoofdstad. Het West-Romeinse rijk raakt in verval (o.a. door de volksverhuizingen), maar het Oost-Romeinse rijk, het Byzantijnse rijk, maakt een grote bloei door.

Het concilie van Efese in 431 is eveneens belangrijk voor de ontwikkeling van de christelijke ikonografie , omdat daarbij wordt bepaald dat Maria als de ‘Moeder van God’ kan worden beschouwd (Theotokos).



Iconoclasme
Wanneer in de 7e eeuw de islam opkomt en de aanhangers daarvan trachten gebied te veroveren, en veel christenen hun hoop gevestigd hebben op de op ikonen afgebeelde heiligen, beseffen de Byzantijnse keizer en veel kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders dat het niet voldoende zal zijn ikonen en beelden van heiligen te vereren als bescherming tegen de invallers. Er zal gevochten moeten worden en daarom wordt het vereren van beelden verboden. Zo ontstaat in 726 het iconoclasme (het verbod op het vereren van beelden).
Maar de tegenstand van ikonenvereerders is groot, zodat er tot 843 (met een onderbreking van 787 tot 810) sprake is van een ikonenstrijd, welke in 843 wordt beslecht ten gunste van de ikonenvereerders.
Deze ikonenstrijd heeft ervoor gezorgd dat er verhoudingsgewijs weinig ikonen van voor 843 bewaard zijn gebleven.



Er is wel een ikoon die volgens de legende met de beeldenstrijd in verband kan worden gebracht. Dat is de ikoon van de 'Moeder Gods met de drie handen'.
De legende verhaalt dat de monnik en latere kerkvader Johannes van Damascus, die in de 8e eeuw leefde, een drietal geschriften tegen de iconoclasten het licht deed zien (Apologetische verhandelingen tegen degenen die de Heilige Afbeeldingen ontkennen).
In reactie hierop liet de keizer, als straf, zijn rechterhand afhakken, opdat hij niet meer zou kunnen schrijven.
Daarop bad Johannes tot een ikoon van de Moeder Gods van Jeruzalem, die tijdens zijn slaap zijn hand weer liet aangroeien.
Als dank schonk Johannes de Moeder Gods Jerusalimskaja een zilveren votiefhand, die op de ikoon werd vastgemaakt. In later tijden wordt deze 'derde hand' op de ikonen van dit type geschilderd. Vandaar de naam 'Moeder Gods met de drie handen'.



Rusland
Na 843 breekt er een periode van grote bloei aan voor en de ikoonschilderkunst. Het christendom breidt zich langzaam naar het oosten toe uit. Heel belangrijk voor de kerstening van Rusland is vorst Vladimir van Kiev (956-1015) geweest. Volgens de overlevering heeft vorst Vladimir gezanten gestuurd, o.a. naar Rome en Constantinopel, om verschillende wereldgodsdiensten te onderzoeken en na te gaan welk geloof het beste bij Rusland zou passen. De gezanten menen dit in Constantinopel, in de Aya Sofia, gevonden te hebben: een monotheïistische godsdienst, gekenmerkt door schoonheid.
De grootvorst kiest daarop voor het christendom en laat zichzelf in Chersonesos (Korsun) en zijn onderdanen in de Dnjepr dopen. Bij het christelijke geloof uit Constantinopel horen kruiskoepelkerken en ikonen.  En zo ontstaan er in Rusland belangrijke ikonenscholen, bijvoorbeeld in Kiev en Novgorod, die, hoewel de Byzantijnse vorm en taal worden overgenomen, geleidelijk aan een eigen stijl ontwikkelen.

Scheuring van het Romeinse rijk en de kerk

Intussen is er al eeuwenlang een sluipend proces gaande, waarbij Oost en West steeds verder van elkaar verwijderd raken. Verschil in taal en cultuur (Grieks vs. Latijn), gebrek aan communicatie en verschil in politiek situatie dragen daaraan bij. Dit had in 395 al geleid tot een verdeling in een Oost en een West Romeins rijk. Maar in 1054 zet deze scheuring zich ook voort in de kerk. Afwijkende opvattingen over theologie, liturgie en kerkelijke leer leiden tot vervreemding. Een van de voornaamste strijdpunten is de zogenaamde 'filioque-doctrine'.

In 1453 komt Contantinopel onder Turks bewind en met de val van Contantinopel komt er een eind aan het christelijke Byzantijnse Rijk. De vorst en de metropoliet van Moskou verklaren zich onafhankelijk van de keizer en de grote tijd voor Moskou breekt aan.
Bekende ikoonschilders uit deze periode zijn: Andrej Rublev, Feofan Grek en Dionisij.

In het westen komt de kunst onder invloed van de Italiaanse renaissance. Ook in Moskou ontstaat gaandeweg een nieuwe, meer realistische stijl, wat tot heftige reacties van conservatieve kerkvaders leidt. Omstreeks 1750 scheidt deze conservatieve groep zich af, hetgeen leidt tot het ontstaan van nieuwe schilderscholen, zoals in Palech.

Griekenland
Bij de Turkse veroveringen zijn ook veel ikonenschilders naar Kreta gevlucht, dat onder Venetiaanse heerschappij stond. De ikoonschilderkunst die zich daar ontwikkelt, de zogenaamde Kretenzische school, wordt gekenmerkt door westerse, naturalistische elementen, en beïnvloedt op haar beurt weer de schilders in de kloosters van de berg Athos. Tot op de dag van vandaag wordt daar de traditie in ere gehouden, evenals op de Balkan, waar ook nog steeds op aloude wijze ikonen worden vervaardigd.

Klik hier voor meer informatie over ikonenschilders

Ikonen in de traditie van de portretschilderkunst
In het oude Egypte werden mummies van de elite voorzien van gouden dodenmaskers. Tijdens de Romeinse overheersing (vanaf de eerste eeuw) verviel het land geleidelijk aan tot armoede en maakten de dodenmaskers plaats voor eenvoudiger, op hout geschilderde portretten, die al tijdens het leven werden gemaakt. Na het overlijden werden ze op het gelaat van de overledene gelegd.

Dit paste ook beter bij de overtuiging van de eerste christenen, die met de Romeinse soldaten naar Egypte kwamen. Ook zij lieten hun overledenen, zoals in Egypte gebruikelijk was, mummificeren, maar verwierpen de realistische driedimensionale dodenmaskers omdat de bijbel gesneden en gegoten afbeeldingen uitdrukkelijk verbiedt. Op een plat vlak geschilderde afbeeldingen werden als onrealistischer en meer vergeestelijkt beschouwd en daarom wel toegestaan.

       

Dergelijke op hout geschilderde portretten worden Fayum-portretten (Fajoem-portretten)genoemd, naar de Fayum-oase (El Fajoem), zo’n 120 kilometer ten zuiden van Caïro, waar een groot aantal van deze tussen de eerste en vierde eeuw vervaardigde portretten is teruggevonden.
Fayumportretten zijn geïdealiseerde afbeeldingen van hoofd, hals en borstaanzet. Wat opvalt zijn de grote, wijd opengesperde ogen met een zeer intense blik, waardoor de afgebeelde persoon iets bovenaards uitstraalt; het is alsof iets uit het hiernamaals zichtbaar wordt. Individuele kenmerken als haardracht, kleding en sieraden zijn echter wel overeenkomstig de aardse status weergegeven.De ogen van de heiligen op vroege ikonen doen sterk denken aan de wijdgeopende ogen van de Fayumportretten.

Daar komt nog bij dat Fayumportretten zowel als vroege ikonen geschilderd zijn in de encaustische techniek. Daarbij werden pigmenten vermengd met hete was en vervolgens op een ondergrond aangebracht (wasverven). Later deed de eitempera techniek zijn intrede en werden voor het schilderen van ikonen (manuscripten en muurschilderingen) pigmenten gebonden met eigeel gebruikt.

Klik hier voor meer informatie over het schilderproces

Ikonostase

Gegevens

Categorie: Achtergronden

Gepubliceerd op vrijdag 29 juli 2011 13:58

De Ikonostase

Een ikonostase is de ikonenwand, die in orthodoxe kerken is aangebracht tussen het schip en het altaar.

Vanaf de vierde of vijfde eeuw, bestaat er in kerken al een scheiding tussen beide ruimtes in de vorm van een laag stenen hekje, waarop zuilen staan, waarop een architraaf (een horizontale balk) rust.
Vanaf de elfde eeuw worden tussen deze zuilen ikonen aangebracht. De Byzantijnse ikonostases waren niet zo hoog; ze bestonden maximaal uit drie rijen ikonen.
In het Rusland van de vijftiende eeuw, worden de stenen muurtjes aanvankelijk vervangen door houten, later door gemetselde wanden, die tot aan de nok rijken.

Een ikonostase heeft een vaste opbouw, dat wil zeggen dat de ikonen in een bepaalde volgorde zijn geplaatst.

  


Griekse ikonostase
1. Kruis met de Moeder Gods en Johannes
2. Deësis met aartsengelen en heiligen
3. Feestdagenikonen
4. De Annunciatie
5  De vier Evangelisten of vier kerkvaders
6. Engelen
7. Christus
8. Moeder Gods
9. Locale heiligen

 

Russische ikonostase
1.  Een kruis
2.  Aartsvaders, met H. Drieëenheid
3.  De profeten met de Moeder Gods van het Teken
4.  Feestdagenrij
5.  Grote Deësis
6.  De Annunciatie
7.  De vier evangelisten
8.  Belangrijke kerkvaders
9.   Het laatste avondmaal
10.  De Moeder Gods (met haar kind)
11.  Engelen
12.  Lokale heiligen

Links

Gegevens

Categorie: Achtergronden

Gepubliceerd op zaterdag 30 juli 2011 17:53

Links Interessante links om te raadplegen: Ikonen in het algemeen: EikonikonSite van de Stichting Eikonikon, die ook een gelijknamig bulletin uitgeeft. Veel aandacht voor betekenis en achtergronden van ikonen, met uitleg van begrippen en allerlei links Icons explained Een heel uitgebreide internationale ikonensite met veel achtergrondinformatie The Orthodox Church and its iconsEen uitgebreide Engelstalige site met veel informatie over allerlei aspecten van iconen en de Orthodoxe kerkWonder-working Icons of the Most Holy TheotokosEngelstalige site met ikonen van de Moeder Gods Ikonenschilders en ikonen schilderen: Atelier Saint André Site van een groep onafhankelijke ikonografen, met veel aandacht voor esthetica en de techniek van het schilderen Aidan Hart Sacred IconsSite van de ikoonschilder Aidan Hart, gespecialiseerd in ikonen van westerse (Angelsaksische) heiligen. Hüsstege IconenSite van Geert HÚsstege, ikonenschilder, tevens gespecialiseerd in (de restauratie van) oude ikonen. Iconen Joris van AelIconenwebsite van de iconenschilder Joris van Ael Iconenatelier Simon Koopman Site van het ikonenatelier van Simon Koopman, met de mogelijkheid pigmenten en andere materialen te bestellen Iconenatelier SilouanSite van het iconenatelier van Ronald Medema  Iconenatelier Jan Verdonk Site van ikonenatelier Jan Verdonk Heiligen: Heiligen in de orthodoxe kerk en orthodoxe muziekHeiligenkalenderOrthodox calender:Een Engelstalige site met informatie van de Holy Trinity Russian Orthodox Church, met heiligenkalender  Websites van ikonenmusea:Museum van Recklinghausen (Duitstalig)Odigia Ikonen-InstituutIkonenmuseum Kampen (Alexander Stichting) Pigmenten: Pigmenten Pigments through the ages (Engelstalig) Oosters Orthodoxe liturgie: Oosters Orthodoxe liturgie Orthodox  Klooster 'Geboorte van de Moeder Gods' Orthodoxe religieuze muziek:Monastère de ChevetogneCantores VersicoloresTilburgs Byzantijns Koor Overige links Paters Assumptionisten in Boxtel Parochie Thomas à Kempis, Zwolle Franz Pfannerhuis, Arcen

Literatuur

Gegevens

Categorie: Achtergronden

Gepubliceerd op vrijdag 29 juli 2011 14:07

Geraadpleegde literatuur

Boland, F.
Zelf iconen schilderen; nieuw licht op iconen.
Eeserveen, Akasha, 2010.
ISBN 978 94 6015 0227

Braamhorst, K.
Ikonen lexicon. Warnsveld, Terra Lannoo, 2004.
ISBN 90 5897 182 1

Brenske, H.
Iconen schilderen. De Bilt, Cantecleer, 1993.
ISBN 90 213 2038 X

Brenske, S.
Ikone und die Moderne / Icons and Modern Art. Regensburg,  Schnell & Steiner, 2005.
ISBN 3 7954 1680 9

Carbon, Lionel
Hem vertrouwen : Mediteren met iconen.
Ielt, Lannoo, 2003.
ISBN 90 209 5372 9

Cawthorne, N.
De kunst van iconen; vert. uit het Engels. Alphen aan den Rijn, ICOB, z.j.
ISBN 90 6113 916 3

De Caluwé, Robert
Lexikon Eikonikon
Avenhorn, Eikonikon, 1991 e.v. (Digitaal via: www.eikonikon.nl)

De 300 belangrijkste scènes in de christelijke kunst;
J. Claes, A. Claes en K. Vincke. Leuven enz., Waanders, 2009.              ISBN 978 90 8526 103 2

Duif, L.
Ikonen leren schilderen. Katwijk aan Zee, Servire, 1977.
ISBN 90 6077 598 8

Giorgi, R.
Heiligen; 365 dagen kunst en geloof. Bussum, Thoth, 2010.
ISBN 978 90 6868 556 5

Glans en glorie; kunt van de Russisch orthodoxe kerk. Amsterdam, Stichting Publieksfaciliteiten De Nieuwe Kerk en Hermitage Amsterdam, 2011.
ISBN 978 90 78653 24 0

God en kunst; over het verdwijnen en het verschijnen van het religieuze in de kunst; onder red. van Philip Verdult. Tielt, Lannoo, 2009.
ISBN 978 90 209 82824

Haustein-Bartsch, E.
Iconen. Keulen, Taschen, 2010.
ISBN 978 3 8365 2167 3

Heiligenjaar; heiligenlevens voor elke dag. 13 dln.
Den Haag, Orthodox klooster van de Heilige Johannes de Doper, z.j.

Heijkoop, J.
Handboek ikonen. Baarn, Tirion, 2004.
ISBN 90 213 3524 7

Hemelse Helpers; Engelen op ikonen.
Onder red. van J. Heutink. Kampen, Kok, 2008.
ISBN 978 90 435 1567 2
 
Holy Image, hallowed ground; icons from Sinai.
Thomas F. Mathews, S. Nelson e.a. 3e dr.Los Angeles, J. Paul Getty Trust, 2007.
ISBN 978 0 89236 856 3

Iconen schilderen; vert. uit het Deens. Baarn, Tirion, 2009.
ISBN 978 90 4391 290 7

Die Ikonenmalerei; Technik und Voorzeichnungen. Nach einem russischen Manuskript von Ivan Schneider und Peter Fedorov. Heraugegeben und überarbeitet von H. Skrobucha.
Recklinghausen, Aurel Bongers, 1978.
ISBN 3 7647 0310 5

Koopman, S.
- Icoonplanken maken, 2004
- Icoonschilderproblemen. ISBN 978 90 811394 2 7
- Icoonschilderwerkboek; techniek, informatie,     achtergronden en tekeningen. Z.j.
- De kruisicoon. Z.j.

Koopman, S., en M. Caan
Iconen; apostelen, evangelisten, profeten en heiligen; tekst en naamverklaringen van 250 heiligen, kleurvoorbeelden en tekeningen. 2009.
ISBN 978-90-74269-01-8

Krikhaar, D.M.D., en J. Heutink
Ikonen; Beelden van het licht. Kampen, Kok, 2006.
ISBN 90 435 1237 0

Krikhaar, D.M.D.
Ongekende schoonheid; Ikonen uit Macedonië.
Zwolle, Waanders, 2011
ISBN 978 90 4000 7783 8
 

Kuteynikova, N.
Divine images; icon, wall painting, mosaic.
Works of modern orthodox masters of Saint-Petersburg, Russia.
Kolomenskaya Versta, 2009. (Tekst in Engels en Russisch)
ISBN 978-5-91555-002-4

Morsink, S.
De kracht van ikonen; Russische en Griekse ikonen van de 15de – 19de eeuw.Gent, Snoeck, 2006.
ISBN 90 5349 589 4

Müller, P.J.
Ikonen; vert. uit het Duits door K.F. Schipper. Alphen aan den Rijn, Septuaginta, 1977.
ISBN 90 6113 042 5

Mythos Palech; Ikonen un Lackminiaturen. Hrsg. durch E. Haustein Bartsch und F. Waechter. Katalog der Ausstellung in der Kunsthalle Recklinghausen, 12 Dezember 2010 bis 6 Februar 2011.
Druck Verlag Kettler, 2010.
ISBN 978-3-939753-33-9

Onasch,  K., en A. Schnieper
Iconen; Fascinatie en werkelijkheid; vert. uit het Duits door P. Jansen. Kampen, Kok, 1999.
ISBN 90 242 2437 3

Opdebeeck, J.
Metalen ikonen; Blauwdruk van een verzameling. Geel, Campinia Media vzw, 1997.
ISBN 90 356 1088 1

Remundt, Jos van
Beelden van verlangen naar een andere wereld: iconen.Amsterdam, Stichting Echelon, 1996.
ISBN 90 72998 1 5 4

The Russian Icon; Irina Solovyova, Vera Laurina e.a.St. Petersburg, P-2 Art Publishers, 2006
ISBN 5-93893-310-2

Theunissen, W.P.
Ikonen: Vensters op de eeuwigheid. Alphen aan den Rijn, ICOB, 1983.
ISBN 90 6113 143 X

Tóth, F., en C. Tóth
Russische iconen; de kunst van het verzamelen.Amersfoort, Bekking, 2009
ISBN 978 90 6109 612 2

Tóth, F., en C. Tóth
Russische iconen I. Amersfoort, Bekking & Blitz, 2004.
ISBN 90 610 9561 1

Tóth, F., en C. Tóth
Russische iconen II; 2e dr. Amersfoort, Bekking & Blitz, 2007.
ISBN 90 6109 5948

Tradigo, A.
Icons and saints of the Eastern Orthodox Church. Los Angeles, J. Paul Getty Museum, 2006
ISBN 978 0 89236 845 7

Uit het hart van Rusland; ikonen en miniaturen; onder red. van S.G. Morsink. Zwolle, Waanders, 1999.
ISBN 90 400 9305 9

Vergulden en restaureren met bladgoud; A. Bok, R. Bremer e.a. Amsterdam, Stichting Nationaal Restauratie Centrum, 2002.
ISBN 90 77019 05 7

Watté, Marcel
Lexicon van Christus-ikonen; Hij die is en die was en die komt. Geel, Campina Media vzw, 2000.
ISBN 90 356 1131 4

Watté, Marcel
Lexicon van Moeder-Godsikonen. Balen, Studium Generale vzw, 2001.
ISBN 90 76967 01 6

Williams, Rowan
Waar het licht woont; bidden met Christusiconen. Vert. uit het engels van W. Meeus. Met iconen van Joris van Ael. Kampen, Kok, 2003.
ISBN  978 90 435 1458 3

Al mijn boeken over ikonen en (schilder) kunst zijn terug te vinden via Library Thing